Tarihte sınıfların ve düşüncenin rolü
Sınıf savaşımını tarihin yapıcıları arasında sayan tezlerden "IV. Tez", kapitalizmin ve üretici güçlerin gelişmesinin ve üretim biçimlerinin ileri doğru değişiminin değil, çıplak biçimde ezenlerle ezilenler, sömürenlerle sömürülenler arasındaki sınıf savaşımının tarihin yapıcısı olduğunu belirtir.
Bu geçmişe dönük tarih kavrayışı Benjaminci tarih kavramı'nın temel taşlarındandır ki, "V. Tez" de, "Tarihin hakiki yüzü dörtnala uzaklaşmaktadır. Geçmiş, kendisinin tanınmasına izin verdiği anda bir daha görülmeyecek bir ışık saçan bir imge gibi akılda tutuluyor ancak," diye başlar.
Geçmişin ışık saçan imgesi, tarihçinin bugüne taşıdığı, dolayısıyla kendi yorumlarınca aydınlattığı parıltı tarihten süzülüp alınansa, bir de bırakılan var, unutulan, unutulmak istenen. Gelgelelim, ne Benjamin, ne Marx, ne de başka herhangi bir tarihçinin aydınlattığı kesit tarihin bize gerçekten bırakmaya hazır omduğu kalıtın bütününü içerir. Benjamin de kendi tarihini ortaya çıkarıyor. "V. Tez"in başında, "Geçmişi tarihsel olarak eklemlemek, onu 'nasıl olduysa öyle' tanımaktan çok, bir tehlike ânında parlayan bir anının efendisi olmaktır," diye yazar. Geçmişin belleği olmadan gelecek için savaşım olmaz, düşüncesini sonuna dek korur. Elbette hiçbir tarihçi efendisi olduğu anılarının tarihin tek parıltısı olduğunu öne süremez. Birbirine yakın bakış açıları ve tarih anlayışları arasında da değişen kırılmalarla yansır tarihin ışığı.
Walter Benjamin'in İkinci Dünya Savaşı'nın kıyımını yaşamadan yazdığı "Tarih Kavramı Üzerine", onun yorum alanını zenginleştirecek bir felaketin tanığı olamamanın eksikliğini taşırken, tarihe bu denli somut bir müdahaleye tanık olmaksızın sınıf savaşımı, tarihsel değişim ve Marksizm konularında özgünlüğünü soyutlamaya çalışmanın üstünlüğünü de taşır. Şimdi Benjamin'in yazdıklarına dönüp bakınca, sözgelimi Türkiye'de Batı'ya eklemlenme sürecinin bu aşamasında faşizmin askeri darbeler yoluyla gelişinin olanaksızlığı üstüne yapılan iyimser yorumların bir ayağının eksik olduğu da görülebilir. Yirmi birinci yüzyılda kendine eskil dayanaklar bulma konusunda Türkiye gibi demokrasi eğiliminin güçsüz, otoriter devlet anlayışının çok güçlü olduğu ülkelerde faşizmin hâlâ şanslı olduğunu yadsımak, gözlerini dünyaya kapamak gibi düşünülebilir.
Walter Benjamin, "akıntıya karşı yüzmeye cüret eden" eleştirel tarihçi imgesinin kendinde somutlandığını düşünmemiştir. Ne ki, akıntıya karşı yüzme deyimi, günlük hayatın dilinde kendi yatağı içinde kullanılır. Anlaşılması gereken, kapitalizmin akıntısına karşı olmak değildir sözgelimi. Benjamin için sol ve Marksizm içinde kürekleri akıntıya karşı çekmektir entelektüel tutum. Parti aygıtının buyurgan anlayışından bağımsız düşünebilmek; sosyalizmin devlet modelinin bürokratik otoritesine karşı çıkabilmek; tek boyutlu bir düşünce biçimi olarak kabul edilen Marksizm içinde özgün bir yorum alanı açabilmek: Walter Benjamin buydu.
MichaÎl Löwy, "Bu bakış açısından Benjamin'in 1939-1940'ta Marksizm alanında işgal ettiği konum, daha önce görülmedik, eşsiz ve benzersizdir. Yalıtılmış bir durumda bulunan Benjamin'in görüşleri, kendi zamanına göre fazla ilerdedir," sözleriyle hiç kuşku yok ki aynı zamanda tutkuyla saptıyor Benjamin'i. Ezilenlerin zamanı durdurmak için duvar saatlerine ateş ettiği zamanlarla şimdiki zamanlar arasındaki ayrım, Walter Benjamin'in yaratıcı düşünme biçiminin değerini çoğaltıyor.